Lopende zaken van Helder & Wijzer

Inspirerende video's over de implementatie van Moodle

In tien maanden zeshonderd leerlingen en zeventig docenten actief in Moodle. Dat is het succesverhaal van Tomaz Lasic van Belmont City College in Australië. In zijn post How Moodle can change a school heeft hij twee video's geplaatst waarin hij tegelijkertijd Moodle introduceert, een aantal heel mooie voorbeelden van toepassingen geeft en vertelt hoe Moodle op zijn school zo'n succes is geworden.

Voorbeelden zijn:

• een virtuele bakkerij
• een online weerstation voor het weer boven school
• educatieve games spelen met leerlingen over de hele wereld
• docenten voeren privé-dialogen met leerlingen die online veel meer over zichzelf vertellen dan in een klas
• leerlingen zijn buiten de lesuren veel meer met schoolwerk bezig dan voorheen, onder andere doordat ze het instant messaging systeem van Moodle gebruiken om over hun opdrachten (en over het schoolbal) te praten

Wat ik mooi vind aan zijn verhaal is dat het zo vanzelf lijkt te gaan. Docenten steken elkaar aan, worden heel snel vertrouwd met Moodle en bedenken dan zelf creatieve leeractiviteiten. Leerlingen vragen docenten die nog niet 'op' Moodle zitten of ze hun hun cursus ook gaan vermoodelen.

Deze video's zijn ideaal gereedschap voor docenten die zelf aan de slag willen met Moodle maar hun collega's of management nog niet mee krijgen.

Studenten begeleiden bij het maken van een projectplan

Docenten hebben veel twijfels over het leren in projectgroepen. Begrijpelijk, want daarbij gaat ook van alles mis. Studenten verzinnen niets zelf, kopiëren van internet, liften mee, werken te oppervlakkig, krijgen ruzie, enzovoort. Soms is de leeropbrengst van het werken aan een open opdracht in een groep  minimaal. Ik denk dat leren in de vorm van een project met een open opdracht wel nuttig kan zijn. Ik zoek daarom naar didactische methodes waarmee je als docent wat meer garantie hebt dat studenten inderdaad 'samen kennis construeren' zoals dat zo mooi heet.

Belang van een overdacht projectplan is groot

Eén van de aanknopingspunten is volgens mij het projectplan dat studenten aan de start van een project moeten maken. Dat blijkt moeilijk te zijn voor studenten, maar ook docenten vinden het soms lastig om studenten er goed bij te helpen. Het projectplan wordt soms een verplichte oefening waarvan de studenten het nut niet echt zien en waaraan zowel docent als studenten weinig houvast hebben bij het vervolg.

Waarom is het projectplan nu zo belangrijk? Uit het projectplan moet blijken dat studenten de projectopdracht goed begrijpen en kunnen vertalen in een werkwijze. Daarvoor is bronnenonderzoek nodig met als uitgangspunt het probleem waarmee een opdrachtgever hen confronteert. Denken voordat je gaat doen, dat is wat ze van zo'n projectplan kunnen leren.

PRINCE een aanknopingspunt?

Nu kom ik zelf (lang geleden) uit de uitgeverij en bij  bedrijven als ThiemeMeulenhoff en Noordhoff wordt projectmatig gewerkt volgens de PRINCE 2 methode. Als ik zelf opleidingen ontwikkel in een team hou ik deze methode, globaal, aan. Het biedt veel structuur, al vereist het ook veel discipline. Wat ik vooral aantrekkelijk vind van deze methode is dat je:

1. Eerst doel en belang van het project nog eens goed met de opdrachtgever afkaart.
2. Ben je het eens over het probleem en over wat de oplossing dan moet opleveren,
3. dan kun je het eindproduct dat je voor ogen hebt opdelen in subproducten.
4. Aan elk subproduct stel je kwaliteitseisen
5. voordat je mensen met taakjes aan het werk zet
6. en het werk in de tijd plant.

De kern is eerst nadenken over WAT je gaat maken en dan pas het HOE uitwerken. Het uitzetten van werk in de tijd, doe je pas als je een goed beeld hebt van hoeveel arbeid er in elk subproduct gestoken moet worden. Werk je op deze manier dan is je project beter beheersbaar en beter binnen de tijd te realiseren. Misschien is deze methode een goede basis voor een werkmethode voor studenten?

Werkmodellen voor studenten

Ik denk dat leren in projecten het beste werkt als docenten en studenten samen een methode voor projectmatig werken hanteren. Daarom heb ik voor studenten werkmodellen gemaakt voor het maken van een projectplan dat bestaat uit:

1. De opdrachtovereenkomst
2. De subproductenlijst
3. De projectplanning

Deze driedeling is gebaseerd op PRINCE. De vraag is of zo'n professionele, 'zware' methode toe te passen in het onderwijs.

Presentatie boek Aan de slag!

Op vrijdag 30 mei had ik de kans om de werkmodellen met docenten uit te proberen. Op deze middag werd het boek Aan de slag! Inspirerende opdrachten voor beroepsopleidingen gepresenteerd op ROC Nijmegen. De auteurs, Dick de Bie en Marjolein Ploegman van de BDF Groep, gaven elk een workshop. Daarnaast waren ook Leo Dercksen van Kessels en Smit, Pieter van de Méché van het Sociocratisch Centrum en ikzelf gevraagd om een workshop te geven in relatie met het boek. Eén van de hoofdstukken van het boek gaat over opdrachten voor de integrale leerlijn. Dat zijn vaak opdrachten in projectvorm die leerlingen in dividueel of in een groep uitvoeren. Ik besloot mijn workshop  te besteden aan de vraag: hoe begeleid je studenten bij het maken van een projectplan?

Docenten en managers met de werkmodellen aan de slag

In de workshop die ik heb gegeven heb ik de deelnemers laten werken volgens het werkmodel voor het maken van een subproductenlijst, als onderdeel van een projectplan. Ik heb hen een projectopdracht gegeven: 'maak een draaiboek voor drie deomnstraties over het beroep doktersassissistente voor de open dag'. In de twee groepen zijn de rollen van begeleidend docent, student-voorzitter, student-notulist en student lverdeeld. De 'studenten' hadden de taak om samen een projectplan te maken. De 'docent' moest observeren en waar dat volgens hem noodzakelijk was, ingrijpen.

De start van het project is het verkennen van de opdracht. Vervolgens zal de voorzitter een aanpak voorstellen voor de werkbespreking. Na enige tijd waren de twee projectgroepen in de workshop vol op stoom. Er werd druk gebrainstormd over wat er op die open dag getoond moest worden en waarom meten van de bloedsuiker interessanter is dan bloeddruk meten. Ook over het reguleren van bezoekersstromen werd hevig gedebatteerd. Eén groep met een zeer projectmatige ingestelde 'student' bleef langdurig bij het doel van de presentaties stil staan. Heel goed natuurlijk.

Ontdekkend leren of strak sturen?

Ik had de deelnemers ook nog een dilemma mee gegeven: laten we studenten ontdekkend leren, of trekken we keihard aan de teugels als studenten de verkeerde kant op rennen? In onze oefening bleek vanzelf dat de behoefte van de docent om iets te doen groot is, zeker als hij er met de neus bovenop zit. Als je observeert, ga je misschien vanzelf strak sturen? Met welk doel observeer je? Is natuurlijk weer een andere kwestie...

Toen we gingen reflecteren op wat we aan het doen waren, bleek dat mijn werkmodel voor studenten als erg uitvoerig en gedetailleerd werd ervaren. Ook de term 'Plan van aanpak' gaf verwarring. Het Plan van Aanpak dat ik hen wilde laten maken bestond namelijk uit twee hoofdstukken: een doelformulering en een projectplanning met wat, wie, wanneer en dergelijke. Voor de deelnemers is een Plan van Aanpak zo'n lijstje met wie wat wanneer gaat doen. Ook het denken in subproducten bleek onnatuurlijk aan te voelen.

De voorzitter heeft het zwaar

Na de pauze heb ik de projectgroep de vraag voorgelegd om eisen te formuleren voor één van de subproducten, namelijk het opvangplan voor de bezoekers. In no time ging de discussie niet meer over eisen aan het opvangplan maar over de inhoud van de demonstraties: hoe laten we het bloeddruk meten  zien of is bloedsuiker prikken toch leuker? Toen stelde iemand de vraag: waarom doen we die demonstraties eigenlijk? Zoeken we spektakel  of laten we een realistisch beeld van het beroep zien? Zo kwam het gesprek vanzelf terug bij de eisen. De deelnemer die de rol van docent speelde, benoemde  wat er gebeurde. Daardoor werd de groep zich bewust van het belang van een discussie over eisen aan subproducten.

Onze conclusie was: als de methode waarmee je tot een projectplan komt voor alle partijen duidelijk is en de docent haakt zijn feedback aan dat werkmodel is er een structuur waarin ontdekkend leren tot bloei kan komen.

Werkmodellen downloaden om uit te proberen

U kunt hier onder alle werkmodellen downloaden. Ik ben heel benieuwd naar commentaar en liefst ervaringen. Ik ben bang dat deze werkwijze veel te complex is voor mbo-studenten. Is dit misschien wel haalbaar voor hbo-studenten? En welke werkwijze is dan voor mbo-studenten wel geschikt? Is het überhaupt wel zinvol om bij mbo-studenten zoveel energie te besteden aan de methode voor het leren in projectopdrachten? Vragen waar ik nog lang niet uit ben. Dus deze werkmodellen blijven nog wel een tijdje in bewerking. Gelukkig heb ik vanaf september de kans om het zelf uit te proberen met hbo-studenten vn de opleiding Communicatie van de Hogeschool Utrecht.

• Werkmodel voor het maken van een projectplan Download Werkmodelprojectplan.pdf
• Werkmodel voor het maken van een opdrachtovereenkomst Download werkmodelopdrachtovereenkomst.pdf
• Werkmodel voor het maken van een subproductenlijst Download werkmodel_subproductenlijst.pdf
• Werkmodel voor het maken van een projectplanning Download Werkmodelprojectplanning.pdf
• Begeleiden bij het opstellen van een projectplan Download Begeleidenbijopstellenprojectplan.pdf )

Hoe kies je een ELO?

Stel, je hebt een school of je hebt een groot bedrijf waarin je meer met e-learning wilt gaan doen. Je hebt een elektronische leeromgeving nodig. Of, je hebt in het verleden een ELO gekozen en je wilt een andere. Hoe pak je dat dan aan? Waar begin je? Je wilt weten wat er allemaal aan ELO's te krijgen is en of er een ELO is die kan wat jij met je onderwijs wil. In dit artikel een aantal links naar bronnen, en waarschuwingen vooraf, om je zoektocht in ELOland efficiënt aan te pakken.

Wensenlijst

Het is sowieso verstanding om eerst een grove wensenlijst op te stellen. Waarschijnlijk wil je ongeveer dit.

• Een plek waar je cursussen kunt aanmaken. Die cursussen moeten logisch ingedeeld kunnen worden, bijvoorbeeld op leerjaar, op afdeling of op onderwerp.
• Binnen zo'n cursus wil je ook een mooie overzichtelijke indeling kunnen maken van leeractiviteiten.
• Je wilt leerobjecten die van buiten de ELO komen, kunnen plaatsen op de plek waar je cursisten ze verwachten aan te treffen. Leerobjecten zijn video's, animaties, geluidsfragmenten, teksten, links naar websites. Als die leerobjecten iets moeten leten gebeuren in het hoofd van de cursist, moeten er activerende opdrachten aan gekoppeld zijn.
• Voor die opdrachten wil je verschillende vormen kunnen gebruiken, bijvoorbeeld discussieopdrachten in een forum, samenwerken aan een tekst in een wiki of cursisten uitnodigen om eigen werk in te sturen waarop iedereen een peer-review loslaat.
• Binnen de ELO wil je ook leerobjecten kunnen aanmaken, bijvoorbeeld een webpagina of een toets.
• Je wilt dat cursisten makkelijk met elkaar kunnen samenwerken in een groepje, bestanden delen en in een groepsforum discussiëren.
• In vrijwel alle onderwijsvormen wil je kunnen volgen hoe je cursisten het doen. Je wilt hen toetsen en hun resultaten over de loop van een periode volgen en vergelijken met andere cursisten.
• Ook heb je uiteraard behoefte aan beheer van al die leeractiviteit. Je wilt cursisten koppelen aan een cursus zodat ze toegang hebben en je wilt ook een docent aan de cursus koppelen.
• Ten slotte wil je een cursus, als die eenmaal is afgerond, weer leegmaken en weer klaar maken voor een volgende groep. De cursussen en leerobjecten zelf wil je dus ook kunnen archiveren en terugvinden, zodat je met je bouwstenen steeds weer nieuwe cursussen kunt maken.
• Cursisten willen wel een portfolio hebben waarin ze de spullen die ze maken zelf kunnen bewaren en meenemen als ze een andere opleiding gaan doen.

Zoek de verschillen

Het lastige is dat bijna alle ELO's deze functies wel zo'n beetje bieden maar de ene doet het makkelijker dan de andere. En de een is makkelijker aan te haken bij wat je al aan ict in huis hebt dan de andere. En dan zijn er natuurlijk ook nog verschillen in kosten. Sommige ELO's worden heel goed onderhouden en bieden steeds nieuwe mogelijkheden en andere dreigen naar de marge te verdwijnen. En dan kun je ook nog besluiten om niet een complete ELO te nemen met alle toeters en bellen maar om losse componenten bij elkaar te zoeken en die via je eigen portal toegankelijk te maken. Je hebt bijvoorbeeld al Sharepoint voor je bestandsbeheer en voor het aanmaken van groepen en webpagina's en je hebt al een e-mailprogramma, enzovoort...

Open of closed source?

Een eerste keuze is voor open of closed source. Open source ELO's zijn vrij te gebruiken maar er komt ook geen service aan huis bij. Voorbeelden zijn Moodle en Sakai. Rondom deze pakketten zijn wel communities die informatie over het gebruik bij elkaar brengen en er zijn ook boeken op de markt. Ook zijn er bedrijven die ondersteuning kunnen bieden. Je betaalt dan niet voor de licentie op het programma zelf, maar je kunt je budget uitgeven aan maatwerk van een adviseur die de installatie precies zo doet als jouw instelling dat wil.

Closed source is commerciële software. Je betaalt dan elk jaar weer een fors bedrag voor de licentie op het gebruik en voor de ondersteuning. Voorbeelden zijn It's Learning, Blackboard en N@tschool.

Deze vijf ELO's zijn op dit moment de meest gebruikte in Nederland. Sakai wordt op dit moment wat meer in de universitaire wereld gebruikt; de andere vier zowel in mbo, hbo als op universiteiten en ook in het bedrijfsleven. Open source wordt de laatste tijd wel steeds populairder. Sinds de Open University in Engeland Moodle heeft opgepikt en daarmee een paar honderdduizend gebruikers aan het moodelen heeft gekregen, verspreidt Moodle zich als een olievlek. Zelfs grote bedrijven als Shell overwegen implementatie voor hun bedrijfsopleidingen.

Vooraf de voorwaarden op een rij zetten

Wat voor software je ook kiest, neem de tijd en de rust om eerst heel kritisch naar het nu te kijken en naar de nabije toekomst van je instelling.  Een ELO implementeren haalt een heleboel overhoop. Allerlei zwakke plekken in je opleidingsorganisatie komen aan het licht. Stel liever vooraf een diagnose en zorg ervoor dat de voorwaarden om het keuzeproces goed door te maken zijn vervuld.

1. Wat voor soort onderwijs bied je nu aan en hoe wil je dat in de toekomst? Zorg ervoor dat je eerst je onderwijsvisie en je didactisch model hebt beschreven. Heeft iedereen ongeveer hetzelfde antwoord op de vraag: wat is een goede cursus en hoe bouw je een opleiding goed op?
2. Breng objectief in kaart wat je docenten aan digitale vaardigheden in huis hebben. Een docent die het al lastig vindt om een tabel in Word te maken, gaat niet zelf een cursus aanmaken in een ELO. Die heeft hulp nodig. Maak een lijstje van de docenten die wel willen en kunnen en ideeën hebben. Laat hen meebeslissen. En houd alvast rekening met training die de docenten nodig zullen hebben. De voorlopers kun je daarvoor inschakelen.
3. Inventariseer wat je IT-afdeling aan capaciteit, enthousiasme en kennis heeft om ondersteuning te bieden. Zijn ze al continu overbelast en moet je op je knieën voor elk verzoek, breng dan eerst je IT-afdeling op orde voor je uberhaupt aan het ELO-verhaal begint.
4. Kijk ook goed wat je al aan licenties op applicaties hebt lopen en wat de applicaties die je hebt al voor functies kunnen vervullen. Het is zo zonde om geld te verspillen. Stel dat je een ELO hebt gekozen en je blijkt je cursistengegevens niet automatisch te kunnen exporteren naar ander pakket!
   
5. En bedenk hoe je intern de kwaliteit van de ELO wilt gaan beheren. Zorg ervoor dat verantwoordelijkheden voor de kwaliteit van het onderwijs bij de juiste partijen zijn belegd. Vaak wijzen onderwijskundigen naar afdelingsdirecteuren die vervolgens naar het CvB wijzen, die vervolgens weer terugwijzen naar de onderwijskundigen. Ondertussen heeft de docent de cursus al ongestoord gegeven. Bedenk een cursusontwikkelroute met toetsmomenten, als je die nog niet hebt voor je 'gewone' modules.
6. Ben je directeur? Hoe geïnteresseerd ben je zelf in de mogelijkheden van een ELO? Waarom wil je het eigenlijk? Wat weet je ervan? Hoe zie je je eigen rol? Je zal IT en docenten bij elkaar moeten brengen en iedereen moeten kunnen motiveren, want het is in het begin gewoon veel gedoe en er is altijd al zoveel dagelijks gedoe. Als directeur zal je het keuze- en implementatieproces moeten kunnen richten (wat wil je ermee bereiken), inrichten (wie moeten het implementeren en hoe gaan ze dat doen) en laten verrichten (project moet stevig gemanaged worden).

Het is een open deur, maar IT in het onderwijs gebruiken verandert je wereld echt niet zo heel erg. Als docenten nu op hun eigen manier lesgeven en door niemand geadviseerd, gesteund, gecontroleerd worden, wordt je ELO net zo'n bende als je harde schijven op de server nu waarschijnlijk zijn.

Hoe vergelijken?

De vraag blijft: hoe vergelijk je ze nu met elkaar? Gelukkig hebben allerlei deskundigen zich daar al over gebogen. Daarom hier een aantal links die je helpen als je je aan het oriënteren bent op het keuzeproces.

Onderwijsvisie
Een goed begin is deze cursus blended learning. De cursus is gemaakt in Moodle, dus je maakt meteen kennis met deze leeromgeving. Waarschijnlijk zit je in een werkgroep om de keuze voor te bereiden. Doe dan deze cursus samen om de visie op onderwijs die je met de ELO wilt realiseren, scherper te formuleren.

Voorwaarden vooraf
Hierboven wees ik op het belang van een goed beeld van waar je onderwijsinstelling nu staat ict-matig. Dit rapport van Berenschot helpt je om jezelf te scoren en te bepalen wat er nog moet gebeuren om klaar te zijn voor een succesvolle implementatie.

Methodisch kiezen
SURF, de instelling die het hoger onderwijs ondersteunt met kennis en diensten op het gebied van ict, heeft veel te bieden over het kiezen van een ELO. Een dossier van Joke Droste helpt het keuzeproces methodisch aan te pakken. Het is wel uit 2000, dus de voorbeelden van ELO's die ze noemt, zijn wel wat verouderd, maar de denkstappen blijven actueel. Nog veel meer links over het kiezen van een ELO vind je bij SURF op deze pagina. (SURF is overigens langzamerhand naar een nieuwe site aan het migreren.)

EduTools is een site waarop gebruikers productinformatie en reviews hebben gezet en er staat ook een 'decision making tool' op. Als je productinformatie hebt bekeken, hebt bedacht welke features je belangrijk vindt en daar een prioritering aan hebt gegeven, rekent het tool voor je uit welke het beste bij je organisatie past. Fantastisch!

Overzicht van links over ELO's
Op leren.nl in de rubriek Elektronische Leeromgevingen, vind je een mooi overzicht van links naar communities rond ELO's, naar reviews van ELO's en naar een paar goede achtergrondartikelen over e-learning. Er zijn nog meer open source ELO's bijvoorbeeld Claroline (nu meer bekend als Dokeos en in België de grote concurrent van Blackboard) en FLE3. Hier vond ik ook de link naar EduTools.

Kiezen voor open source
Fred de Vries en Rob Nadolski van de Open Universiteit schreven een goed toegankelijk en overzichtelijk rapport over het gebruik van open source leeromgevingen in het onderwijs. Zij noemen een aantal voorwaarden voor succesvolle implementatie. In 2003 zijn 35! open source ELO's vergeleken en de resultaten staan in dit rapport. Als je hetzelfde onderzoek nu zou herhalen, zou de uitslag anders zijn, maar de criteria waarop ze zijn vergeleken zijn blijvend interessant. Welke criteria vind je zelf belangrijk? Een veel actueler evaluatie van open source ELO's vind je in de afstudeerscriptie van Karin van den Berg. Moodle wint op alle fronten. Rob Nadolski heeft met een aantal collega's in 2006 nog eens onderzocht waarom onderwijsinstellingen voor open source kiezen en daar is dit goede rapport uitgekomen.

Alternatieven voor een complete ELO
Social software, bloggen, podcasten en wat al niet; een kort overzicht van Wilfred Rubens. Social software kan een alternatief zijn voor een complete ELO.

De Hogeschool Arnhem Nijmegen heeft besloten om Blackboard uit te faseren en een eigen ELO te laten bouwen gekoppeld aan Sharepoint. In dit korte artikel lees je hoe de HAN tot die keuze is gekomen. Ook hier is het 'chassis' (de onderwijsvisie) eerst gebouwd. Daarvan zijn specificaties voor de keuze van een ELO afgeleid en vervolgens is besloten om aan Sharepoint extra functionaliteiten te koppelen. De HAN bouwt deze zelf. Sharepoint is natuurlijk geen open source, het is van Bill G, dus ik ben benieuwd hoe dat gaat.

In dit artikel - dat ook wat fijne inleidende ELO-theorie bevat - wordt ook het 'SOA' (Service Oriented Architecture)-project van de HAN genoemd en andere alternatieven voor Blackboard, dat langzamerhand zijn nummer-1 positie aan het verliezen is.

Ten slotte nog een paar waarschuwingen over tijd, team en adviseurs

Onderschat het kiezen voor een ELO of het aanleggen van SOA niet. Voor een ROC, HBO of universiteit mag je minstens een jaar uittrekken voor het kiezen en implementeren. Haastige spoed geeft teleurstelling achteraf. Geef de mensen die je met de keuze belast een dag per week om zich op het project te storten. Veel projecten lopen de soep in omdat er te weinig werktijd in gestoken wordt. Je doet het niet even tussen de lessen door.

Stel een breed projectteam samen waarin alle belanghebbenden vertegenwoordigd zijn. Laat dus docenten, studenten, IT-ers, onderwijkskundigen en leidinggevenden meewerken aan het project. Laat nooit één partij zijn keuze doordrukken, ook IT niet. Zet mensen in het team die het leuk vinden om zich hierin te verdiepen en graag creatief over onderwijs nadenken. Het is helemaal fijn als ze ook iets van IT weten. Zet er ook een paar typische 'waarschuwers' bij om de luchtfietsers in bedwang te houden.

En nog een waarschuwing: je kunt je natuurlijk extern laten adviseren bij je keuzeproces, maar verzeker je ervan dat je adviseur echt onafhankelijk is, en toch niet stiekum connecties heeft met Microsoft of een belang bij een bepaald OSS zodat hij je daarna ondersteuning kan verkopen. Je adviseur moet denken vanuit wat jouw instelling nodig heeft en niet vanuit de software. Dat je adviseur voorkeuren heeft, is natuurlijk niet te vermijden, maar daar moet hij/zij wel transparant over zijn.

 

Moodlemoot 2007

Moodle is een elektronische leeromgeving die wereldwijd gebruikt wordt, door universiteiten, hogescholen, bedrijven, door allerlei aanbieders van onderwijs. Op dit moment zijn er al 74 sites gemaakt met Moodle die elk meer dan 20.000 gebruikers hebben. Op 24 en 25 oktober kwamen zo'n 200 Moodlefans bijeen in de Open University in Engeland voor een MoodleMoot. Ik was erbij, want ik ben ook Moodlefan.

Wat doe ik er zelf mee?

Op dit moment gebruik ik Moodle voor drie projecten.

1. Een opleidingsinstelling voor een kleine branche gaat in Moodle een procedure aanbieden voor het Evalueren van Verworven Competenties. Moodle beschikt over een uitgebreide testfunctionaliteit voor het aanmaken en aanbieden van de toetsen.
2. Dezelfde instelling gaat op den duur alle wat langere cursussen in een blend serveren van bijeenkomsten, een naslagwerk op papier en leeractiviteiten en bronnen die via Moodle worden aangeboden. Op dit moment werk ik met drie collega's aan het ontwerp.
3. Een kleine groep starters bouwt onder begeleiding van een coach in Moodle een leernetwerk op. Ze bieden elkaar links aan naar goede bronnen, wisselen uit in forums en geven elkaar feedback op documenten als ondernemingsplannen en teksten voor hun eigen site. Dit leernetwerk wordt gefaciliteerd door Lancelots.

Dit zijn allemaal besloten leeromgevingen dus ik kan er nog niets van laten zien. Ik ben wel van plan om eens een voorbeeldcursus in Moodle te gaan aanmaken, zodat je een indruk krijgt van de mogelijkheden.

Wat is Moodle?

Moodle is een Elektronische Leer Omgeving met een groot aantal functies die je voor het leren kunt inzetten. Moodle is gebaseerd op het sociaal constructivisme; een visie op leren die ervan uit gaat dat leerders samen kennis construeren al werkend aan authentieke opdrachten of problemen. Moodle bevat dus veel mogelijkheden om samen te leren, in forums, in peer reviews en in Wiki's (samen schrijven aan een document).

Moodle biedt je een aantal opties om leeractiviteiten aan te maken, bijvoorbeeld opdrachten, adaptieve lessen en allerlei testvormen. Ook kun je op de pagina bronnen plaatsen: word docs, pdf's, filmpjes, geluidsfragmenten, wat je maar nuttig vindt om opdrachten aan te koppelen. Uiteraard kun je ook links leggen naar webpagina's die cursisten kunnen gebruiken als bron.

Moodle zou niet compleet zijn zonder een aantal administratiemogelijkheden. Je kunt cursisten en docenten aan cursussen koppelen. Hun prestaties en activiteiten op de Moodlesite kun je volgen, wat natuurlijk essentieel is voor het begeleiden van online leren.

En, Moodle is open source! Dat betekent dat het voor iedereen vrij te gebruiken is. Je kunt het installeren op je server vanaf Moodle.org en beginnen maar. Geen licentiekosten, maar ook geen service, wel een grote gebruikersgroep die elkaar helpt.

Terug naar de MoodleMoot: wat brengt versie 1.9?

Martin Dougiamas opende de conferentie, uiteraard. Hij is degene die alweer jaren geleden begon met de ontwikkeling van Moodle. Nu is hij nog steeds de stuwende kracht achter de uitbreiding en verbetering. Hij vertelde ons wat er voor nieuwe functies komen in versie 1.9, die in januari gereleased wordt. Gejuich ging op, tenminste dat had zeker geklonken als het niet 9.00 uur 's ochtends was geweest, toen hij de nieuwe functies introduceerde.

Outcomes

Jippie! Je kunt straks een lijst met 'outcomes' (leerdoelen, competenties of werkprocessen uit een kwalificatiedossier, wat je maar wil) aanmaken in Moodle. Je kunt dan een cursus aan een of meer outcomes koppelen, of een losse leeractiviteit of bron. In het Gradebook (een veel uitgebreidere cijferregistratiefunctie die in 1.9 komt) kun je deze lijst outcomes ook plaatsen. Zo kun je precies bijhouden hoe een cursist groeit op zo'n outcome. Ook kan een docent of zelfsturende cursist dan gaan zoeken naar cursussen en leeractictiviteiten die je voor juist die outcome kunt inzetten.

Voor het mbo en hbo zal deze functie Moodle nog veel aantrekkelijker maken, want competentiegericht leren kan hiermee veel concreter gemaakt worden.

Groepen binnen groepen

Samenwerkend leren doe je vaak in kleine projectgoepjes. Tot nu toe was het nog niet mogelijk om in een groep die aan een cursus is gekoppeld, kleine groepjes te maken die eigen leeractiviteiten krijgen. Bijvoorbeeld een eigen Wiki waar andere klasgenoten niet bij kunnen. Ook dat kan in 1.9.

Taggen

Taggen is hip. Sinds vandaag heb ik ook del.icio.us zodat ik mijn bookmarks kan taggen en tags kan delen met anderen. Zo kun je mensen vinden die met dezelfde onderwerpen bezig zijn als jij. In 1.9 kun je dat ook doen met bronnen en activiteiten.

Moodle uitbreiden met portfolio en repository?

Twee vragen die mij bezig houden vanwege de projecten waaraan ik werk, zijn:

1. Komt er een portfoliofunctie IN Moodle?
2. Komt er een repository in?

Portfolio

Er is nu wel een portfoliomodule te installeren vanaf Moodle.org, maar deze werkt niet geweldig. Terwijl in allerlei leersituaties een portfolio berehandig kan zijn. Al is het maar dat je alle uitwerkingen van je opdrachten in een portfolio kan zetten, en b.v. je eigen bookmarks en de bronnen die je vaak gebruikt.

Er is besloten dat 'Moodle' niet zelf een portfolio gaat programmeren. De Open University heeft namelijk al een mooie oplossing gemaakt: MyStuff. Een ander open source portfolio is Mahara.  Ik heb ze nog niet vergeleken. In elk geval wordt het mogelijk een directe koppeling te maken tussen MyStuff en Moodle. De Open University werkt daar al mee. De Moodlegebruiker blijft binnen dezelfde omgeving.

Repository

Dan het repository. Wat is dat eigenlijk? Zie het als een vergaarbak, een magazijn met stellingen waarin je al je lesmateriaal hebt opgeruimd. Dat lesmateriaal is dan natuurlijk digitaal en opgedeeld in leerobjecten die gearrangeerd kunnen zijn tot lessen. Daar zitten dus teksten in, toetsen, (bewegend) beeld, animaties, alles wat je voor het leren kunt gebruiken. Daar moet je natuurlijk in kunnen zoeken; op 'outcome' bijvoorbeeld, op onderwerp, op doelgroep, bijvoorbeeld met het Content Zoek Profiel van Kennisnet voor metadatering van leerobjecten.

Waarom is een repository nodig?

In een ELO bied je leeractiviteiten en bronnen aan gegroepeerd op cursus. De leerling hoeft niet zelf in de voorraad te gaan zoeken. De docent die de module of cursus heeft samengesteld, heeft alles wat nodig is uit de voorraad gehaald en in een etalage gezet. Veel mensen die Moodle gebruiken, putten uit hun eigen harde schijf of uit gedeelde mappen op een server om een cursus samen te stellen. Zolang de schaal van de opleidingsinstelling klein genoeg is, is dat te beheersen. Zodra je objecten wilt gaan delen en hergebruiken in andere cursussen, heb je een magazijn nodig waarin alle docenten die cursussen maken kunnen zoeken.

Een opleidingsinstelling kan dus zelf een repository aanmaken voor alle objecten die binnen de eigen school gemaakt zijn. Maar dat kan natuurlijk ook grotere schaal. Een aantal instellingen kan leerobjecten gaan uitwisselen en samen een repository gaan vullen. En er bestaan al repositories van educatieve content, bijvoorbeeld Edurep. Als je hierop aangesloten bent, kun je hier uit putten.

Koppeling ELO repository

Wat is nu het probleem? Je kunt nog niet vanuit Moodle direct uit een repository putten en objecten in een cursus importeren. Daar is nog een API voor nodig. Ook kun je nog niet direct in een zoekvenster naar leerobjecten zoeken die al eerder naar de Moodlesite zijn opgeladen.

De Moodlecommunity heeft op de dag voor de conferentie besloten ook niet zelf een repository te maken, maar om te onderzoeken wat andere initiatieven kunnen bieden. Dit vertelde Martin Langhoff, Moodle partner uit Australië, in zijn sessie over repo's. Potverdrie, dacht ik toen, want dat is nu juist iets wat Moodle nog veel aantrekkelijker zou maken. Je hebt dan een goed systeem voor de etalage van je leerobjecten en voor het beheren van de voorraad.

Wel opslag- en zoekmogelijkheden binnen Moodle!

Tijdens de borrel vertelde Martin me dat er nu al wel mogelijkheden zijn om binnen je Moodlesite objecten cursusoverstijgend op te slaan. Je kunt een 'sitecourse' aanmaken waarin je een 'glossary' maakt. Een glossary is een woordenlijst waarin je vanuit alle cursussen kunt zoeken. Bij elk begrip kun je bestanden opslaan en notities maken die voor alle docenten te lezen zijn. Je kunt dus ook objecten samen reviewen.

En, er is een databasefunctie. In de sitecourse kun je een database aanmaken waarin je links kunt leggen naar content op de eigen Moodlesite en content op andere sites informatie kunt opslaan over de objecten in de Moodlesite. Je kunt bijvoorbeeld de metadatavelden als doelgroep, thema, granulariteit etc, gebruiken als velden in de database. Ik wilde meteen naar huis om het te gaan proberen!

NeuroBlend als modelproject

Gisteren was ik op een congresje over e-learning in de zorg, Digi-Zorg. Daar zag ik een presentatie van Nicolai van der Woert over NeuroBlend. NeuroBlend is een internationaal samenwerkingsverband van verenigingen van neurologieverpleegkundigen die samen een leeromgeving (of eigenlijk een repository) maken voor 'life long competence based learning' voor verpleegkundigen.

Verrek, dat is in Moodle gemaakt, dacht ik. Neuro Blend gebruikt Moodle om de leerobjecten te showen. Instellingen die objecten in hun eigen leeromgeving willen importeren kunnen in de database zoeken. In dit project is dus de databasefunctie van Moodle gebruikt om informatie over alle objecten op te slaan en links naar de objecten. 'Het werkt', zegt Nicolai. Als velden zijn uiteraard metadatavelden gebruikt.

In allerlei opzichten is NeuroBlend een modelproject voor mij. Waarom, daar kom ik later op terug.

En die MoodleMoot dan?

Ik ben bij de MoodleMoot natuurlijk bij meer sessies geweest dan alleen de keynote van Dougiamas en de sessie van Langhoff. Bijvoorbeeld over structured authoring, eXe en het faciliteren van interactie in Moodle, maar daarover later wel meer.

Hoe vertaal je het leerlijnenmodel naar een ELO?

Mbo's en hbo's vernieuwen in cycli van een aantal jaar hun onderwijsvisie en hun didactisch concept. Ook zijn ze bezig met het implementeren van een ELO, zoals Moodle, Blackboard of Its Learning. Sommige instellingen zijn alweer met een volgende implementatiecyclus bezig en overwegen de ELO die vijf jaar geleden gekozen is te vervangen. Jammer genoeg gaan de innovaties in didactiek en in techniek niet altijd samen op. Soms is een groep mensen aan de ene kant van de instelling bezig een nieuwe ELO voor de studenten te selecteren en aan de andere kant zijn de onderwijskundigen bezig met het formuleren van een onderwijsvisie. Hoe kun je die twee processen nu samen laten gaan? Ik wil dat eerst maar eens op het overzichtelijke niveau van één module beschouwen en dan binnen de context van het leerlijnenmodel. Later wil ik het vanaf managementniveau benaderen.

Het leerlijnenmodel verdeelt het onderwijs in vijf soorten modulen die in elke periode parallel lopen. In een periode kan een student een project of een simulatie doen op de integrale leerlijn, een cursus op de conceptuele lijn en een training op de vaardighedenlijn. Daarnaast is er nog de stagelijn en de studieloopbaanlijn. Ik ondersteun docenten die voor deze leerlijnen studiehandleidingen moeten ontwikkelen. Als gereedschap heb ik voor hen formats gemaakt, voorzien van een toelichting op de ontwikkelstappen die de docent moet zetten. Het format is eigenlijk niet veel meer dan een vaste inhoudsopgave voor de studiehandleiding. Daarmee bereikt de instelling dat alle handleidingen dezelfde structuur hebben. Dit is prettig voor zowel docenten als studenten.

Hier ziet u een voorbeeld van een format voor een project: Download format_project.doc. In een project gaat het om het leren samenwerken aan een beroepsproduct waarbij studenten zelfstandig bronnen inzetten uit verschillende vakdisciplines. Hoe zou je de manier van leren in een project nu kunnen faciliteren met een ELO? En waarom zou je dat doen? Ik wil die vraag met behulp van een aantal voorbeelden behandelen voor een project.

Eerst een klein uitstapje naar een algemeen antwoord op het waarom. Vooral mbo-studenten hebben heel veel weerzin tegen en moeite met het lezen van een stuk tekst. Een deel van hen doet het gewoon helemaal niet. Een studiehandleiding van 15 pagina's wordt vluchtig doorgebladerd en dan beginnen ze als een kip zonder kop. Ik wilde nooit geloven dat het zo 'erg' was, maar het is wel zo. Ik zat laatst bij een paar klassen met studenten die aan een project werken. Ze stellen vragen waarop het antwoord letterlijk in de tekst staat.

Een ELO biedt mogelijkheden om zo'n 'boekje' in stukken te hakken, te verdelen over onderwerpen die overzichtelijk onder elkaar gepresenteerd zijn, elk onderwerp voorzien van een 'lead' als in de Metro of de Spits. Alleen een inleidinkje dus met een beschrijving van de inhoud in een paar zinnen. Daaronder kunnen de onderdelen waaruit een onderwerp bestaat op verschillende manieren gepresenteerd worden: in een kort tekstje, een audiofragment, een tabel die je kunt invullen, een filmpje, een interactief testje, een link naar een andere site. Afwisseling om 'dat vervelende lezen' maar een beetje te breken en studenten een gevoel van controle te geven doordat ze kunnen open klikken wat ze zien. Dat kan studenten net iets meer motiveren om inhoud te verwerken.

Het is sowieso handig als een handleiding ook online beschikbaar is. Geen studenten meer die niet verder kunnen omdat ze het 'boekje' niet bij zich hebben....

Een ELO om het leerlijnenmodel te versterken
Het maakt niet uit over welke ELO de instelling beschikt. ELO's als Its Learning, Moodle, Didactor, Sakai of Blackboard beschikken vrijwel allemaal globaal over dezelfde functionaliteiten. Daarnaast bieden allerlei losse tools ook oplossingen (MSN, Hyves, Google Docs). Dus wat u ook voor systeem in huis heeft, de mogelijkheden die ik hieronder aangeef, zijn altijd wel op de een of andere manier te realiseren. Ik heb overigens hierbij niet de ambitie dat het onderwijs van de inzet van een ELO ontzettend vernieuwt. Mijn inzet is meer om de sterke punten van het leerlijnenmodel beter uit de verf te laten komen.

Hier nog even in het kort de inhoudsopgave van het format voor een project:

1. Inleiding
2. Opdracht
2.1 Casus
2.2 Gevraagd product en specificatie
3. Informatiebronnen en hulpmiddelen
4. Begeleiding en organisatie
4.1 Planning
4.2 Begeleiding
4.3 Organisatie
5. Beoordeling en verantwoording
6. Bijlagen

Per onderdeel geef ik een aantal mogelijkheden voor de inzet van een ELO.

Inleiding
Een ouderejaars student die het project ook gedaan heeft kan met een kort filmpje het project inleiden. Ze kan vertellen wat ze ervan geleerd heeft en waarom ze denkt dat het project van belang is voor het beroep. Ook kan ze een paar zinnige tips weggeven. Een student die ziet dat een ander hem met enige werkplezier is voorgegaan, zal iets meer zin krijgen om te beginnen.
Als studenten na de afronding van hun project de opdracht krijgen om een introductiefilmpje op te nemen, kan de begeleidend docent meteen zien wie echt iets van het project heeft opgestoken. Alleen de beste filmpjes worden in de ELO gepubliceerd. Een element van competitie doet het meestal wel goed.

Opdracht: casus
Een opdracht moet altijd een beroepsauthentieke opdracht zijn. Het is een echt probleem dat uit de praktijk komt en dat geïntroduceerd wordt door een echte opdrachtgever. Dat is de casus. In een papieren handleiding kan de casus alleen in tekst gepresenteerd worden en soms zitten er een paar plaatjes bij. In een ELO kan de casus via beeld, geluid en tekst worden gepresenteerd. In een project voor de doktersassistente-opleiding moet bijvoorbeeld een plan gemaakt worden voor de herinrichting van een wachtkamer. Het zou mooi zijn als een huisarts op video een rondleiding geeft in zijn wachtkamer en de problemen waarvoor hij een oplossing wil, kan aanwijzen. Patiënten kunnen ook vertellen wat hen wel en niet bevalt aan de huidige wachtkamer. Zo gaat de casus meer leven. Bij de casus zit een digitale plattegrond van de wachtkamer die de studenten zelf kunnen bewerken. En natuurlijk een link naar de site van de huisartsenpraktijk die in de casus centraal staat.

De opdrachtgever en de patiënten uit de casus zijn te benaderen via een forum waarin de studenten vragen kunnen stellen. De docent kan instellen of dit forum alleen zichtbaar is voor het eigen groepje studenten of voor de hele klas. Ze kan ook bepalen wanneer het forum toegankelijk is, en hoe lang, zodat studenten leren hun vragen goed voor te bereiden als het forum maar drie keer een dag open is. Hiermee kan de praktijk beter benaderd worden, want in het echt kun je de opdrachtgever ook niet om de haverklap een vraag stellen. (Overigens kan de rol van opdrachtgever ook door een docent gespeeld worden, maar dat hoeven de studenten natuurlijk niet te weten.)

Opdracht: gevraagd product en specificaties
Studenten vinden het vaak heel moeilijk om specificaties (eisen/beoordelingscriteria) naar hun eigen werk te vertalen. Wanneer is het nu goed genoeg wat we maken? Toen ik laatst met studenten sprak over een project dat ik voor hen had geschreven, bleek wat een gekke misverstanden er kunnen ontstaan. Ik liet hen een handout maken bij een workshop. Een student vroeg mij hoe ze alles in een A4 kon krijgen. Nergens in de handleiding staat dat de handout maar een A4 mag zijn. Het bleek dat ze bij een workshop presentatievaardigheden geleerd hadden dat dat 'een regel' is.

Dat studenten gehinderd worden door dit soort kennis, is natuurlijk niet te voorspellen. Maar je kunt wel wat meer richting geven door een aantal voorbeelden van vergelijkbare producten in de ELO te publiceren. Laat je een inrichtingsplan maken voor een wachtkamer, dan geef je een voorbeeld van een plan voor een kantoorruimte. Dan weten ze in elk geval welke vorm het moet hebben. De inhoud kunnen ze dan zelf bedenken. Dat zou natuurlijk ook op papier kunnen, maar dan verdwijnt het vaak weer in een bijlage en als je het gewoon tussen de tekst plaatst, trekt het juist weer zo de aandacht. Een linkje waarmee je het kunt openklappen bij het onderwerp 'product' is zoveel eleganter.

Informatiebronnen en hulpmiddelen
Studenten moeten een product funderen op zelfstandig uitgevoerd onderzoek in boeken, op internet en door in contact te treden met experts of met vertegenwoordigers van de doelgroep voor wie ze het product maken. In een ELO kun je ze daarmee makkelijk op weg helpen. In een papieren handleiding staat vaak een rijtje URL's onder elkaar. Studenten moeten dat gaan overtikken in de browser. Dat is vaak al te veel moeite en een typfoutje is zo gemaakt. In de ELO kun je gewoon linken naar de juiste pagina. Studenten vinden het gericht zoeken op internet al zo moeilijk. Zo kun je hen een goed begin bieden en daarmee het doorzoeken uitlokken.

Het Open Leercentrum Online
Studenten kunnen in principe op allerlei plekken in de instelling en thuis werken. Als je wilt dat ze tekst uit boeken gebruiken, zouden ze die boeken eigenlijk online moeten kunnen benaderen. Soms wil je per se dat ze een bepaald hoofdstuk lezen omdat ze daarmee tot een product komen met veel meer diepgang. Maak het gewoon bij de module online toegankelijk. Met uitgevers is daar vaak best uit te komen, als je tenminste wilt aansluiten bij hun businessmodel.

Content direct afspelen
In een eerdere post wees ik op Kennisnet. Op Kennisnet kunnen docenten en studenten zoeken naar allerlei bronnen die al gecheckt zijn op hun geschiktheid voor het onderwijs op mbo-niveau. Docenten kunnen daaruit een selectie maken en deze bronnen direct linken vanuit de ELO. Heel mooi spul staat erop, maar docenten kennen het helaas amper.
In een ELO kunt u ook content van buiten importeren. Dan linkt u er dus niet naar maar het filmfragment of de simulatie is direct op de pagina afspeelbaar. Als u samenwerkt met een collega-instelling kunt u content uitwisselen. Samen heeft u dan meer mooi leermateriaal en door het direct afspeelbaar te maken, lijkt het of het van uzelf is.

Bestanden weggeven om zelf te bewerken
Ook digitale hulpmiddelen kunnen meteen bij de module toegankelijk gemaakt worden. Een specificatie van bijvoorbeeld van het inrichtingsplan voor de wachtkamer is dat het gebaseerd moet zijn op een enquête. Eerstejaars vinden het vreselijk moeilijk om daarvoor vragen en goede vraagvormen te bedenken. Op internet kun je veel voorbeelden van goede enquêtes vinden. Daarnaast kan in de ELO een format voor een enquête worden gepubliceerd waarin studenten alleen nog hun eigen vragen hoeven in te vullen. Dan hoeven ze niet te pielen met het onder elkaar zetten van invul- en aankruisvakjes in Word. Je wilt immers dat studenten tijd steken in dat wat geleerd moet worden en dat is geen hogere Word-vaardigheid.

Begeleiding en organisatie
Studenten werken in kleine groepjes samen in het project. Een ELO biedt hiervoor allerhande faciliteiten waarmee vervelende logistieke problemen kunnen worden aangepakt. Ik zag bijvoorbeeld twee studenten niksen in hun projecttijd. Ik vroeg waarom ze niet verder konden: 'Lisa is er niet vandaag en zij heeft de stick met de laatste versie, dus heeft het nu niet zoveel zin om verder te gaan.' In een ELO kunnen studenten bestanden online delen (kan ook in Google Docs)en is dus altijd de laatste versie vanaf elke werkplek beschikbaar. Studenten kunnen ook met een Wiki gaan werken om samen aan één versie van het product te werken. 'Achter' de tekst kunnen ze elkaar commentaar geven. Kijk voor een idee van de interface van een Wiki gewoon op Wikipedia.

De docent begeleidt het leren van de groepjes studenten. Nadat het project is geïntroduceerd door de opdrachtgever, gaan studenten een Plan van Aanpak maken. (Ze kunnen hiervoor een digitaal format downloaden als extra sturing.) Het beoordelen hiervan is haar eerste gerichte begeleidingsactiviteit. Studenten moeten dit plan ter goedkeuring aan haar voorleggen. In een ELO kunnen studenten dit plan voor de docent publiceren waarna zij digitaal haar commentaar geeft. Studenten maken daarna een nieuwe versie waarin het commentaar is verwerkt. Het is handig als alle versies op eenzelfde plek bewaard worden zodat de docent makkelijk de verschillende versies kan vergelijken en ook haar eigen commentaar kan teruglezen. Ze kan daar dan in de begeleiding en in de beoordeling steeds naar verwijzen. Niets raakt kwijt.

Begeleiden door in de groepsruimtes te kijken
Studenten maken elke week van hun bijeenkomsten notulen en ze werken het Plan van Aanpak bij. Ik merk dat docenten hun begeleidingstijd nu gebruiken om langs de groepjes te lopen om te controleren of ze goed aan het werk zijn. Dat kost veel te veel tijd, want soms moet ze het hele gebouw afzoeken om haar groepjes te vinden. Ze kan beter zelf op een centrale plek blijven en de studenten laten komen. Of studenten iets doen is hun eigen verantwoordelijkheid, maar een docent moet ook niet te passief zijn.

Het samenwerken online volgen en bijsturen
De ELO biedt haar de mogelijkheid om in de groepsruimtes van de studenten te gaan kijken of er wel notulen staan. Uit die notulen en uit concepten van het product moeten vorderingen blijken. Projectgroepen hebben ook een eigen forum waarin ze kunnen communiceren als ze niet op school zijn en ze kunnen chats afspreken. Ziet ze een grote leegte in de groepsruimte, dan grijpt ze in. Het publiceren van notulen, bijgewerkte versies van het plan en van concepten zal verplicht moeten zijn. In een project wordt immers niet alleen het product beoordeeld maar ook het werkproces en daar moeten dus wel bewijzen voor zijn. In een ELO is het veel makkelijker en minder tijdrovend om het proces te volgen. Daarnaast zal de docent natuurlijk ook een paar projectvergaderingen live moeten bijwonen om de sfeer goed te proeven en het vergaderen van de projectgroepen te verbeteren.

Merkt een docent bij het bezoeken van de groepsruimtes dat studenten veel dezelfde vergissingen maken, dan kan ze dit direct signaleren in een nieuwsforum. Blijken ze bijvoorbeeld allemaal te denken dat een handout maar een A4 mag zijn, dan kan ze zo'n misverstand centraal corrigeren met een opmerking in het forum en een bijstelling van de projectopdracht, in plaats van alle groepjes langs te lopen en het gaan zeggen. Niemand kan meer mekkeren: "Ik was er niet bij dus ik kon dat niet weten", want het staat in het forum en iedereen krijgt een melding van deze berichten.

Organisatie
In vrijwel elke ELO zit een agendafunctie. De docent kan daarop aangeven wanneer ze beschikbaar is voor vragen, wanneer er workshops bij een project gepland zijn, wanneer de opdrachtgever beschikbaar is, ze kan er reminders inzetten voor naderende deadlines etcetera. Van elke verandering in de agenda krijgen studenten automatisch via email een melding.

Beoordeling
Hier wil ik een latere post nog op ingaan. Want hier moet ik het over het e-portfolio hebben en dat vergt veel uitleg.

Bijlagen
Het spreekt voor zich dat in een ELO bijlagen in alle mogelijke bestandsformaten gepubliceerd kunnen worden bij het onderwerp of hoofdstuk waar ze relevant zijn.

Bestandsbeheer
We hebben het nog helemaal niet gehad over het beheer van al deze stukjes content. Als je een studiehandleiding op deze manier gaat indelen in onderwerpen (hoofdstukken) en elk stuk content apart publiceert, heb je naast een ELO ook een database nodig waarin je deze 'leerobjecten' opslaat en kunt terugvinden. De ene ELO heeft ook een zogenaamd Learning Content Management System (LCMS), de andere niet. Heeft de ELO dat goed geregeld, of heeft uw instelling bijvoorbeeld Sharepoint waar ook een document management systeem aan hangt, dan kunt u genieten van het grote voordeel dat alle content die docenten maken op een centrale plek staat. U hoeft dan niet meer uit te zoeken welke docent de laatste versie heeft van handleiding X en of die docent niet al vertrokken is met medeneming van zijn bestanden, maar u kunt het zelf opzoeken in de database.

Geïnspireerd? 
Ik hoop dat u, als u docent bent, leidinggevende in een opleidingsinstelling, of contentontwikkelaar door bovenstaande laagdrempelige voorbeelden geïnspireerd bent om eens uit te zoeken wat er eigenlijk gedaan wordt met de ELO die uw ROC of HBO-instelling heeft aangeschaft en of er niet meer uit te halen is. Heeft u nog helemaal geen ELO, dan weet u nu een beetje wat u mist.

Graag wil ik een voorbeeldproject aanmaken in de open source ELO Moodle, maar daar moet ik nog even tijd voor maken...

Waarom maakt iedereen zijn eigen content?

Op dit moment geef ik onderwijskundig advies bij twee opleidingsinstellingen. Een probleem waar ik op beide instellingen tegenaan loop is dat goede digitale content slecht gezocht en gebruikt wordt en van delen met andere onderwijsinstellingen is al helemaal nauwelijks sprake.  Beide instellingen beschikken wel over een ELO waarin content gepubliceerd kan worden en waar links in gezet kunnen worden naar content op het net. Hoe komt het nu dat er zo weinig gebruik gemaakt wordt van goede spullen die gratis gebruikt kunnen worden? En waarom delen instellingen hun ontwikkelinspanningen niet met elkaar? Wat moet er opgelost worden om dat beter voor elkaar te krijgen?

Gebrekkige web- en didactische vaardigheden van docenten
Een deel van de belemmeringen zit in de docenten:

• Jammer genoeg zijn er binnen elk opleiding nog docenten die onvoldoende hun weg kunnen vinden op het web. Ze missen handige zoekstrategieën, hebben nog nooit van Wikipedia gehoord, kennen het bestaan van Kennisnet niet. Als ze Kennisnet wel kennen, raken ze ontmoedigd door de kluwen van communities, subsites en lijsten met links.
• Daarbij komt dan nog een portie wantrouwen over de kwaliteit van de content die gratis wordt aangeboden.
• En het vergt tijd en inzet om de parels te vinden tussen de rommel.
• De kwaliteit en actualiteit van de informatie bepalen vergt ook vakkennis, en helaas is die bij een deel van de docenten ondermaats.
• De docent moet kunnen bepalen of de content goed aansluit bij het niveau van studenten.
• En hij moet kunnen bepalen of de content goed aansluit bij wat hij zijn studenten wil laten leren.

Gelukkig zijn dit allemaal vaardigheden die docenten kunnen aanleren, als er tijd voor gemaakt wordt. Maar, buiten de docent liggen ook veel belemmeringen.

Kennisnet en de contentketen
In theorie is het digitaal aanbieden van lesmateriaal in een ELO en het werken met digitale bronnen allemaal zo makkelijk en logisch. Kennisnet, de organisatie die namens de overheid stimuleert dat het onderwijs in PO, VO en BVE meer met internet doet, wekt ook die indruk van leuk en makkelijk. Ik heb vandaag nog eens rond gezworven op de site van Kennisnet. Help, wat staat daar al veel op!

Het project van Kennisnet dat mij al een paar jaar het meest interesseert is de Educatieve contentketen. Alle aanbieders en afnemers van (digitaal) lesmateriaal zouden volgens Kennisnet schakels in de contentketen moeten vormen. Wat is de rol daarin van docenten? Zij:

1. ontwikkelen mooie materialen, noem ze 'leerobjecten',
2. stellen dit beschikbaar aan anderen binnen en liefst ook buiten hun eigen instelling,
3. andere docenten vinden dat materiaal,
4. arrangeren er een cursus of module mee,
5. en gebruiken het met hun studenten.

Uitgevers kunnen natuurlijk ook aan de keten meedoen, en dat doen ze ook. Al verkopen ze nog het liefst grote pakketten met leerobjecten, je kunt die objecten wel importeren in je eigen ELO of ernaar linken, als de school ervoor betaald heeft. Dan kun je vervolgens ermee proberen te arrangeren.

Je hebt uitgevers natuurlijk niet per se nodig. De contentketen zou veel korter kunnen zijn als de content van docenten via een database direct naar de leerlingen zou gaan, maar als ik me probeer voor te stellen wat een docent of ict-coordinator allemaal moet kunnen en snappen om in deze keten te stappen, dan denk ik dat uitgevers zich nog lang geen zorgen hoeven te maken dat ze uit de keten geschakeld worden.

Op deze pagina van Kennisnet staat een artikel 'De digitale schooltas, een toekomstblik' (in de lijst in het midden onder het kopje 'Educatieve contentketen'), dat ook voor instappers in dit onderwerp heel goed toegankelijk en verhelderend is.

Edurep gaat het allemaal makkelijker maken, misschien
Edurep is hartstikke mooi, denk ik. Als je als aanbieder een database hebt waar je je leerobjecten in hebt opgeslagen en deze database kan met andere databases communiceren volgens een bepaald protocol en je hebt je leerobjecten gemetadateerd volgens het contentzoekprofiel BVE, dan kun je de deuren van je database opengooien. Edurep zorgt er dan voor dat zoekers jouw metadata kunnen 'harvesten' en ontdekken of dat filmpje over die wortelkanaalbehandeling of die opdracht over patientenvoorlichting of dat stukje theorie over de vorming van tandsteen erin zit, en dan voor jouw niveau studenten.

(Als bepaalde begrippen in deze tekst abracadabra voor je zijn, dan kun je in deze begrippenlijst zoeken.)

Ik vind dat iedereen al zijn spullen in Edurep moet zetten! Niet doen is geld weggooien.

Ik zou de opleidingsinstellingen waarvoor ik werk, graag adviseren om de materialen die docenten maken te digitaliseren en in Edurep zetten, zodat ze gedeeld kunnen worden met andere instellingen die dezelfde opleidingen aanbieden. Ik voel me daar persoonlijk bij betrokken. Want, ik heb voor twee ROC's die dezelfde opleidingen aanbieden studiehandleidingen gemaakt. En ik word misschien door een derde ROC gevraagd om nog eens voor de dezelfde opleiding handleidingen te maken. Ik kan natuurlijk heel commercieel denken en het prima vinden dat scholen mij voor ongeveer hetzelfde maar dan net een beetje anders goed geld betalen, maar daar zit mijn bevrediging niet in. Zelf bedenken de directeuren van deze opleidingen natuurlijk ook dat het veel beter zou zijn om spullen te ruilen, maar hoe dan?
Er zijn helaas veel praktische bezwaren. Ik noem er een paar.

Waarom het heel lang zal duren voor ROC's Edurep vullen
1 Nog geen database
De meeste ROC's zijn nog niet zover dat ze hun studiehandleidingen allemaal netjes in een database hebben staan, en zeker nog niet gemetadateerd.

2 Elk een eigen leerplan
Alle mbo-opleidingen maken een leerplan op basis van het kwalificatiedossier. De kerntaken en werkprocessen die studenten aan het eind van de opleiding moeten kunnen uitvoeren zijn voor alle opleidingen gelijk, maar de weg ernaartoe mogen de opleidingen zelf aanleggen. De kans dat leerplannen overlappen tussen twee, laat staan meer instellingen is klein. Elke instelling heeft zijn eigen indelingsprincipes voor de opleiding, naar soort behandeling, soort aandoening of soort werkproces. Daarmee wordt de kans dat een complete handleiding van opleiding Y door opleiding Z te gebruiken is, dus klein. Ga maar eens met vijf verschillende opleidingen een gelijk leerplan maken! De onderwijsmaterialen zijn altijd NU nodig. Zo'n praattraject kost dan altijd te veel tijd.

3 Elk een eigen didactisch concept
Het is handig als je ongeveer hetzelfde didactisch concept hanteert. Bijvoorbeeld het leerlijnenmodel van de BDF Groep. De 'constructieregels' die je hanteert voor het ontwerp van je onderwijs sluiten dan beter op elkaar aan. De kans dat je een opdracht of bron van elkaar kunt gebruiken is dan groter. Het leerlijnenmodel wordt op steeds meer opleidingen ingevoerd. Dat is een gunstige ontwikkeling. Maar na een paar jaar met zo'n concept werken, zie je op opleidingen vaak toch weer een eigen variant ontstaan.

4 Niet gelijk kunnen oversteken
Wordt de werklast wel eerlijk verdeeld? Stel dat opleiding Y voorloopt. De opleiding heeft geïnvesteerd in tijd van de docenten om allemaal mooie handleidingen te maken en zet deze vervolgens in Edurep. Verwachtingsvol schuimen de docenten langs de metadata op zoek naar het werk van de andere opleidingen. En dat blijkt dan tegen te vallen. De anderen nemen alleen en geven niet. Niet eerlijk! Opleiding Y trekt zich teleurgesteld terug.

5 Verschillende kwaliteitsnormen
En dan de kwaliteit. Ook binnen een opleiding is dat soms al een heikel punt. De ene docent ontwikkelt beter materiaal dan de andere. Wat als handleidingen of leerobjecten van verschillende kwaliteit rijp en groen door elkaar staan? Aan de metadata kun je meestal de kwaliteit niet aflezen. Wat als opleiding Z naar het oordeel van opleiding Y alleen maar 'bagger' aanbiedt?

6 Edurep heeft een veel te moeilijke interface
Edurep is te moeilijk. Er is heel veel kennis en ervaring nodig om ermee te werken, alleen al om de termen te begrijpen. De stap van niet weten hoe je een tabel maakt in Word en Blackboard minimaal gebruiken naar content opslaan in gemetadateerde leerobjecten is voor veel docenten gewoon te groot. Een transparante interface die voor heel gewone docenten te snappen is, ontbreekt nog. Wat er nu is, lijkt vooral gericht op de zeer bij de tijdse ICT-coördinator. Als deze man of vrouw in de school het gebruik van Edurep op zijn bord krijgt, zal hij ontmoedigd raken, want de kloof tussen zijn vaardigheid en die van de docenten die daar leerobjecten uit zoeken moeten halen is voor hem/haar ook niet overbruggen.

Nou veel gedoe dus.
En wat wil ik daar dan mee?
Oplossen natuurlijk!

Voor alle genoemde bezwaren zijn oplossingen te bedenken:

• Gebruik formats voor het te ontwikkelen materiaal;
• Roep een kwaliteitscommissie in het leven;
• Beloon de docenten die goede materialen ontwikkelen (finacieel of met prestige);
• Koop de content van de scholen in en vraag de afnemende scholen om een bijdragen per school of per leerling.

(Met dank aan Edwin Gorissen voor bovenstaande adviezen.)

Kan allemaal lukken als er tijd voor genomen wordt en de enorme budgetten voor onderwijsinnovatie waarover scholen beschikken, hierin gestoken worden. Eigenlijk is het jammer dat scholen zo rijk zijn dat ze hun ontwikkelwerk allemaal kunnen uitbesteden aan mensen zoals ik. Als ze arm waren, zou de drang tot samenwerking vast groter zijn.

Leerlijnen en leren in een ELO aan elkaar knopen

Kort geleden werd ik gevonden op het grote wereldwijde web door Edwin die nieuwsgierig was naar een onderwijskundig model waar ik mee werk. We raakten aan het mailen. Hij vertelde iets over zijn werk: een oplossing vinden voor de uitwisseling van leermiddelen tussen een aantal vmbo's. We besloten ons via de mail nader aan elkaar voor te stellen.

De agenda bevatte in elk geval de punten:
1.    Wat doe je?
2.    Wat wil je?
3.    En wat zouden we dan samen kunnen doen?
4.    W.v.t.t.k.

Edwins vragen waren voor mij een goede aanleiding om weer eens te broeden op een soort mission statement of op een VISIE. Want ik wil op professioneel gebied eigenlijk best graag iets bijzonders doen. Een boek schrijven lukt me niet. Dat vergt een te lange adem. Als uitgever heb ik bovendien al genoeg mensen zien worstelen met steeds weer uitgestelde deadlines. Al ben ik natuurlijk wel stikjaloers op mijn DRIE vriendinnen die boeken hebben gepubliceerd bij respectabele bedrijven als Nelissen, Pearson en ThiemeMeulenhoff. Ik lijk gewoon niet verder te komen dan 'stukkies'. Toch wil ik wel graag iets tastbaars presteren.

Terug naar de agenda: wat doe je?
De afgelopen maanden heb ik aan twee grote projecten gewerkt:
1 De implementatie van een ELO op opleiding X.
2 Het begeleiden van docenten bij het ontwikkelen van studiehandleidingen volgens het 'leerlijnenmodel' op mbo-opleiding Y.

Implementatie ELO
Voor opleidingsinstelling X werk ik min of meer top down. Ik ben daar begonnen met het helpen bij het in gebruik nemen van een ELO, namelijk Didactor. De doelstelling was, in december 2006, dat docenten die lesmateriaal maken, dat niet meer in een netwerkmap ter beschikking stelden maar in de ELO publiceerden. De ELO was dus niet zozeer gekozen om het onderwijs te verbeteren maar meer als oplossing voor een probleem met het beheren van leermaterialen die docenten gemaakt hebben. Een kleine voorhoede binnen de school die de keuze voor Didactor gemaakt heeft, zag overigens wel degelijk de mogelijkheden voor onderwijsvernieuwing die het systeem bood, maar jammer genoeg waren zij onvoldoende bij de implementatie betrokken.

Werkendeweg merkten we dat dat een te beperkte doelstelling was. Inmiddels zijn we erachter dat de vraag welke techniek je gebruikt aanzienlijk minder interessant is dan de vraag welke visie op onderwijs je ermee wilt realiseren. Als je daar achter bent, kun je keuzes gaan maken uit te gebruiken functionaliteiten. Laten we studenten met Hyves werken voor online samenwerken, of moeten ze daarvoor de functionaliteiten in de ELO gebruiken? Hoe moet een E-portfolio aan de ELO aanhaken? Dus nu gaan we ons wel degelijk richten op de verbetering van het onderwijs door techniek in te zetten.

Naast functionele keuzes moeten we ook besluiten nemen over de ontwikkeling van leermaterialen. Wat verstaan we op de school onder goede leerobjecten, in de vorm van opdrachten en theorie? Hoe bewaken we de kwaliteit daarvan? Op dit moment maken docenten studiehandleidingen met een inleiding gevolgd door een aantal hoofdstukken met opdrachten die een logische inhoud vormen. Door deze handleidingen integraal in een ELO te publiceren zal de kwaliteit van het onderwijs niet meteen hard vooruit gaan. Dan is de ELO niet meer dan een database voor pdf's van handleidingen die naar behoefte geprint kunnen worden. Werken met 'herbruikbare leerobjecten' biedt mogelijkheden om het onderwijs flexibeler en vraaggerichter te maken. Maar wat betekent het voor het ontwikkelproces van docenten als we willen arrangeren met leerobjecten? Dit zijn lastige vragen die allemaal in elkaar grijpen. Ze zijn alleen te beantwoorden als je een goed uitgewerkt didactisch concept hebt waarin je voor je eigen school gedefinieerd hebt wat je onder goed onderwijs verstaat. En die waarden en normen moeten vervolgens door iedereen gedragen worden.

Er is op opleiding X nu twee jaar met Didactor geëxperimenteerd. Daar is veel ervaringskennis uitgekomen die gebruikt moet worden bij het formuleren van de visie en het didactisch concept. Het is ook weer niet zo dat alle docenten maar wat doen. Er is wel een globaal didactisch concept. Er zijn Themamodules waarin vakoverstijgend en samenwerkend geleerd wordt en er zijn Lintmodules waarin ondersteunende theorie en vaardigheden geleerd worden. Daarnaast zijn er nog Flexmodules voor bijvoorbeeld de leer- en burgerschapscompetenties.

Echter, dit concept is gemaakt voor papieren handleidingen. Dit zal nog vertaald moeten worden naar de ELO. Daarmee heb ik een begin gemaakt door in elk geval vaste formats te maken voor deze soorten modulen. Elke handleiding is op dezelfde manier opgebouwd. De vaste onderdelen kunnen een codering mee krijgen die we weer kunnen gebruiken voor automatische metadatering. Zo is direct zichtbaar wat theorie is, wat een opdracht, wat feedback voor de docent etc.

Tegelijk blijven technische vragen ook spelen, want de school is ook een portal aan het ontwikkelen. Jammer genoeg gebeurt dit vrijwel los van de ELO-ontwikkelingen, terwijl het natuurlijk mooi zou zijn als studenten alle functionaliteiten die ze voor het leren nodig hebben achter één portal kunnen vinden, liefst met hun eigen dashboard in een 'Personal Learning Environment'. Zo wordt de implementatie van een ELO een veelkoppige draak waarbij steeds nieuwe koppen aangroeien als je de eerste hebt afgehakt...Wie meer over dit project wil lezen kan dit artikel downloaden.

Begeleiden bij ontwikkeling studiehandleidingen
Bij opleidingsinstelling Y is mijn werkrichting juist bottom up. Er is al een keuze gemaakt voor een didactisch concept. Dat is het leerlijnenmodel. Binnen dit model zijn leerplannen ontwikkeld en op basis daarvan ontwikkelen docenten studiehandleidingen voor de verschillende soorten modulen: projecten of simulatie, cursussen en trainingen. Docenten vinden dat lastig. Er wordt veel van hen gevraagd. Inzicht in de vakkennis die bij het beroep hoort, moet gekoppeld worden aan de didactiek van het leerlijnenmodel. Meer daarover in dit verhaal over de rol van de docent bij het nieuwe leren.

Opleiding Y heeft Blackboard als ELO maar doet daar nog heel weinig mee. Het grootste deel van het onderwijs wordt gewoon met de papieren studiehandleidingen en in de les overgedragen. Van digitalisering en het gebruik van digitale tools is nog nauwelijks sprake. Kennelijk is de noodzaak hier nog niet gevoeld. Gelukkig mag ik ook gaan adviseren over de vertaling van het leerlijnenmodel naar Blackboard. Ik ambieer daarmee nu niet direct een enorme innovatie van het onderwijs op instelling Y, maar wel  verbetering van efficiency en daarmee hopelijk ook iets meer motivatie bij studenten. Er is al veel goed bruikbare digitale content, maar door docenten wordt deze helaas slecht gevonden en dus ook niet op een handige manier aan studenten aangeboden.

ELO en onderwijsconcept implementeren moet hand in hand gaan
Door mijn ervaringen op opleidingsinstellingen X en Y is mijn missie veel concreter geworden: ik wil instellingen helpen om de implementatie van techniek te laten volgen uit een onderwijsvisie en een didactisch concept. Een ELO implementeren lukt namelijk alleen als de organisatie van de digitale contentketen en de constructieregels voor leermiddelen binnen de school in afspraken zijn vastgelegd. Zodra je gaat nadenken over wat een leerobject binnen deze school zou kunnen zijn, hoe je dit moet afbakenen, structureren en metadateren, ben je immers allang niet meer alleen met techniek bezig, maar zit je gewoon midden in het dagelijkse leerproces van studenten, en van docenten trouwens. Je moet papieren lesmateriaal gaan vertalen naar digitale brokjes waarmee een leertraject gebouwd kan worden in een mooie en overzichtelijke, liefst persoonlijke leeromgeving, waarin studenten en docenten elkaar rond de content ontmoeten.

En wat kan ik daar dan in doen?
Ik kan onmogelijk overal veel vanaf weten, van ICT-infrastructuur, van hippe functionaliteiten als tagging en bloggen en Second Life, van schoolorganisatie, van overheidsbeleid op onderwijsinnovatie, van kwalificatiedossiers, van contentontwikkelprocessen, van onderwijskunde, van service architectuur, van verschillende ELO-systemen, van personeelsbeleid en docentcompetenties enzovoort.... Dus zorg ik dat overal iets van weet, waarbij contentontwikkelprocessen en didactiek voor mij wel de zwaartepunten zijn. En ik probeer mensen die van al die andere dingen verstand hebben met elkaar te laten samenwerken.

NB Dit artikel is sterk verbeterd dankzij het commentaar van Edwin Gorissen.

Onderwijs maken met het leerlijnenmodel

Competentiegericht leren, het 'nieuwe leren'; het zijn kreten waar iedereen een eigen inhoud aan geeft. Daarom ben ik zo blij met het leerlijnenmodel. Dit is een didactisch model dat in het beroepsonderwijs uitstekend te gebruiken is om een leerplan op te funderen dat 'competentiegericht' is, zoals de overheid dat van het beroepsonderwijs vraagt. Het goede aan het model is dat het lege begrip 'competentie' juist helemaal vermeden wordt. Het is gericht op 'beroepsbekwaamheden' en daarmee is het transparant en eenduidig.

Het is ontwikkeld door onderwijskundigen van de BDF Adviesgroep. Sinds de eerste keer dat het is vastgelegd in een boek, in 1999, is het al op een hele lijst mbo's en hbo's ingevoerd. Ik heb het model sinds december vorig jaar helpen invoeren bij twee mbo's. Met veel hersengeknars weliswaar, maar ook met steeds groeiend enthousiasme.

Ogenschijnlijk is het leerlijnenmodel helder als glas. Ga je er eenmaal onderwijs mee ontwikkelen, dan merk je wat een ijsberg aan onderwijskundige know how er onder de oppervlakte ligt. In dit stuk wil ik voor mensen die wel met onderwijs te maken hebben, maar het leerlijnenmodel nog niet kennen, aangeven wat de kernpunten ervan zijn, en waarom ik er zo enthousiast over ben.

Beroepstaak als uitgangspunt voor het ontwerp van onderwijs en voor het aansturen van het leren
Leren begint altijd ergens en het moet ergens naartoe. De lerende moet een ontwikkeling doormaken. Maar waarin? Niet in het reproduceren van theoretische kennis, wel in het kunnen uitvoeren van een taak. In het beroepsonderwijs leer je taken uit te voeren die bij een beroep horen. Een tandartsassistente moet het dossier van een patient actueel en volledig kunnen houden, kunnen assisteren bij behandelingen, voorlichting geven over leefregels na de behandeling, en nog zowat. Deze beroepstaken zijn beschreven in kwalificatiedossiers voor het mbo en in beroepsprofielen in het hbo. De beroepstaak zelf is dus het uitgangspunt voor het leren.

Toen ik onderwijskunde ging studeren en bij een educatieve uitgever werkte, tien jaar geleden, bestond competentiegericht leren nog niet. Wat er geleerd moest worden, werd uitgesplitst in kennis, vaardigheden en houding en daar werden dan allemaal aparte leerdoelen voor geformuleerd. Het kwam erop neer dat er bijvoorbeeld bij een opleiding maatschappelijk werk een inleiding psychologie werd gegeven. Ook de leerdoelen op vaardigheidsniveau hadden betrekking op cognitieve vaardigheden, bijvoorbeeld twee theorieën met elkaar vergelijken. Wat je met die kennis moest als je de beslissing moest nemen of een kind uit huis geplaatst moet worden, daar hadden de docenten, en dus ook de studenten eigenlijk geen aandacht voor.

Het leerlijnenmodel dwingt je om niet vanuit de theorie te redeneren die geleerd moet worden, maar vanuit de beroepstaak. Wat moet de student straks in de praktijk doen, en hoe kan hij laten zien dat hij dat doet 'met verstand'. Want het gaat altijd om meer dan alleen een serie handelingen uitvoeren in de juiste volgorde. Een student, en ook een leerling in het vmbo, moet begrijpen waarom hij dat zo doet. En daar is natuurlijk wat theoretische kennis voor nodig, maar die is altijd in verbinding met de praktijk.

Leren is opdrachten uitvoeren
Net als in de beroepspraktijk krijgen studenten die opgeleid worden volgens het leerlijnenmodel opdrachten. Een tandartsassistente is straks ook de hele dag bezig om opdrachten uit te voeren. Opdrachten die van de tandarts komen, van een patiënt, of opdrachten die zij zichzelf geeft, omdat ze vindt dat het nodig is om nu de voorraad eens te gaan aanvullen of de balie op te ruimen. Dus dan is het logisch dat docenten ook met opdrachten komen. Maar dan opdrachten die zinvol zijn en uit de praktijk komen. Dus niet: 'schrijf een werkstuk over moslims in Nederland' maar 'schrijf een voorlichtingsprotocol waarmee de therapietrouw van moslims verhoogd kan worden'.

De kracht van opdrachten
Waarom is het nou zo belangrijk dat het leren altijd begint bij een zinvolle opdracht? Wie de leercirkel van Kolb kent, kan dat intuïtief al invullen. Als je een nieuwe vaardigheid gaat leren, bijvoorbeeld brood bakken:

1. Bepaal je eerst of het witte bolletjes moeten worden of een volkoren brood
2. Dan zoek je een recept
3. Haal je de spullen die je nodig hebt bij elkaar
4. Voer je het recept stap voor stap uit
5. Constateert bijvoorbeeld dat het redelijk smaakt, maar niet goed gerezen is
6. Je probeert uit te vinden waarom het niet gerezen is
7. Besluit dat het deeg niet goed gekneed was
8. En doet het nog een keer maar dan beter.

Dus:

1. Je geeft jezelf een opdracht
2. Zoekt een werkmodel voor de aanpak
3. Probeert het uit en ervaart hoe het gaat
4. Reflecteert op aanpak en resultaat
5. Pakt er wat theorie bij en verbindt deze aan je ervaring
6. En je probeert het opnieuw.

En zo moet het dus in het onderwijs ook gaan. Ook hier moeten we studenten de mogelijkheid bieden in een zo realistisch mogelijke context met beroepstaken te oefenen en daarvan te leren, gevoed door theorie en feedback van de docent, zodat het een volgende keer beter gaat. Dus leren vanuit opdrachten is de krachtigste vorm van leren.

Duidelijke afspraken over het leren
Er is nog een tweede reden waarom het onderwijs geven vanuit opdrachten zo goed is. Het biedt helderheid aan alle partijen. De docent vervult de rol van opdrachtgever. (De opdrachtgever kan overigens ook van buiten komen, uit de praktijk.) De opdracht komt voort uit een concrete situatie. Er is een probleem dat om een oplossing vraagt, een patiënt die geholpen moet worden, een wens waaraan gehoor gegeven moet worden. De student moet een resultaat opleveren, een adviesrapport, een tevreden patiënt, een ontwerp voor een nieuwe wachtkamer, enzovoort. De opdrachtgever stelt eisen aan het resultaat: specificaties. De student weet wat van hem gevraagd wordt en aanvaardt de opdracht. Als de student resultaat oplevert, beoordeelt de opdrachtgever of het aan de specificaties voldoet, en of zijn probleem daarmee opgelost is. Zo niet, dan moet de student her resultaat zien te verbeteren.

Zo veel duidelijker en motiverender dan de opdracht om een boek te lezen, de vragen aan het eind van het hoofdstuk te maken en een tentamen te leren. Het effect van het leren voor een kennistoets is zo minimaal. Waarom zouden docent en student daar hun energie in steken?

Afnemende sturing
Leren vanuit opdrachten maakt het mogelijk om studenten steeds zelfstandiger te laten werken door de sturing die ze krijgen te verminderen. Aan het begin van de opleiding:

• is de casus gegeven
• is het resultaat omschreven in specificaties
• is de manier van werken deels voorgeschreven
• wordt sturing gegeven aan de planning van de uitvoering
• zijn bronnen en hulpmiddelen gegeven
• en is de begeleiding tijdens de uitvoering intensief.

Aan het eind van de opleiding is alleen nog de casus gegeven en kunnen de studenten zelfstandig tot een oplossing komen. Uiteraard is de docent altijd klankbord. Zelfstandig werken is iets anders dan: 'Zoek het zelf maar uit, ik weet het ook niet.' De docent kent de beroepstaak, kent de normen die aan de uitvoering van het beroep gesteld worden en op welke kennis die gebaseerd is.

Nu nog een leerplan
Het leerlijnenmodel vindt zijn basis dus in het leren aangestuurd door opdrachten. Hoe bouw je dan een opleiding op? Is dat een kwestie van alle beroepstaken omzetten in opdrachten die je achter elkaar plakt met steeds minder sturing? Ja deels wel, behalve dat er wat meer structuur nodig is. De opdrachtenworden uitgezet op leerlijnen:

• Ervarings-reflectieleerlijn: leren in de stage
• Integrale leerlijn: leren in projecten en simulaties
• Conceptuele leerlijn: leren in cursussen
• Vaardighedenleerlijn: leren in trainingen
• Studieloopbaanplanningssleerlijn: leren de eigen loopbaan te sturen

In al deze leerlijnen leren studenten dus in opdrachten, maar wel steeds een ander soort opdrachten. Onderstaand schema is een visualisatie van het ontwikkelen van onderwijs in het leerlijnenmodel. Als we kijken naar de verschillen tussen de leerlijnen ligt de focus van de uitvoering en de beoordeling steeds op een andere plek in dit model. Maar eerst wat uitleg over de termen werkmodel en Theorie.

Download schema_leerdynamiek.gif

Werkmodellen en Theorieën
Om een beroepstaak uit te voeren heb je een werkmodel nodig. Om brood te bakken heb ik een recept nodig, want ik kan het niet uit mijn hoofd. Mijn bakker hoeft voor het brood dat hij elke dag bakt al lang niet meer in een recept te kijken. Zijn lichaam en zijn hersens hebben het werkmodel voor brood bakken 'opgezogen'. Vraag je hem in welke stappen hij van losse ingrediënten tot geurige bollen komt, zal hij bewust moeten reconstrueren.

Een werkmodel is dus een stappenplan, een serie handelingen die in een vaste volgorde moeten worden uitgevoerd. Of een reeks beslissingen die je moet nemen om een uitkomst te bepalen. Dat kan verschillende verschijningsvormen hebben. In de gezondheidszorg wordt veel met protocollen gewerkt: vaste stappen om te bepalen hoe iemand moet worden voorgelicht, hoe een diagnose gesteld moet worden of hoe een geneesmiddel bereid moet worden. In het leerlijnenmodel noem je de werkmodellen 'de kleine t'.

Zo'n werkmodel komt niet uit de lucht vallen. Het is gebaseerd op Theorieën. Dat zijn dingen die wetenschappers produceren. Wie echt helemaal wil begrijpen hoe je het beste brood bakt, zal zich moeten verdiepen in een beetje scheikunde en natuurkunde, want dan snap je wat gist doet, welke temperatuur het beste is en hoe die luchtbelletjes ontstaan. Dan kun je vervolgens met de variabelen, hoeveelheid gist, tijd en temperatuur gaan spelen om je brood te verbeteren.

Onder Theorie kun je overigens ook professionele normen scharen, of wet- en regelgeving waarbinnen een beroepsbeoefenaar zijn werk doet. De student verwerft zo tijdens zijn opleiding ook een referentiekader om dilemma’s op te lossen. Bijvoorbeeld wat te doen met een streng veganistische patiënt die zijn medicijnen niet neemt omdat er een dierlijke grondstof in verwerkt is?

Zo zal een tandartsassistente ook Theorieën moeten leren om een werkmodel beredeneerd te kunnen toepassen, ervan af te wijken als de casus dat nodig maakt, en zelfs eigen werkmodellen te ontwikkelen voor nieuwe taken.

Ervarings-reflectieleerlijn: stage
In de stage is de casus de beroepscontext waarin de student werkt. Opdrachten dienen zich vanzelf aan doordat de student meedraait in een praktijk waarin eisen worden gesteld aan de dienst of het product dat ze levert. De casussen zijn levensecht, want dat zijn de patiënten voor de balie. Het is de meest integrale vorm van leren, want steeds moet de complete taak afgewikkeld worden. De student bereidt zelf voor,voert uit met verstand, bedenkt of het goed was (in gesprek met de opdrachtgever) en doet het morgen nog een keer, maar dan beter. In het werk moet de student de verbinding kunnen leggen tussen casus, werkmodel en Theorie. De uitvoering van de beroepstaak als geheel wordt beoordeeld.

Integrale leerlijn: projecten en simulaties
Deze leerlijn heet 'integraal', niet omdat het gaat om het integreren van kennis, vaardigheden en houding, want dat gebeurt in elke leerlijn, maar omdat het ook hier gaat om de complete beroepstaak die wordt uitgevoerd en beoordeeld, van zelfstandige voorbereiding door de casus te analyseren en bruikbare werkmodellen te zoeken of te maken vanuit de Theorie, via uitvoering tot aan reflectie en verantwoording vanuit de Theorie. In deze leerlijn leveren de studenten ook de meest complete en tastbare producten op: een voorlichtingskist voor preventie van cariës, een maquette van de nieuwe ontvangstbalie, een workshop over omgaan met diversiteit in de tandartspraktijk. En ze kunnen uitleggen waarom hun product gaat werken.

Het gaat om unieke producten. Elke uitvoerder zal met zijn eigen oplossing komen. Dat is het kenmerk van projectmatig werken. Het gaat om beroepsproducten die eenmalig opgeleverd worden. Vaak wordt de integrale leerlijn gezien als de onderwijsvorm waarbij er altijd in groepjes wordt gewerkt. Dit hoeft niet. Ook in zijn upje kan een student leren zelf het werk te plannen en bronnen te raadplegen.

In deze leerlijn werken de studenten ook in simulaties van de beroepswerkelijkheid. In de lokalen is bijvoorbeeld een complete tandartspraktijk nagebouwd waarin alle handelingen rond en aan de patiënt uitgevoerd kunnen worden. (Op simulaties wil ik in een later artikel nog terugkomen.)

Conceptuele leerlijn: cursussen
Hier gaat het om een deel van de beroepstaak, namelijk het kunnen uitleggen waarom je iets doet op de manier die je hebt gekozen. De kleine t en de grote T komen bij elkaar. Een student, ook op mbo-niveau, mag niet wegkomen met het antwoord ‘Dat hoort nu eenmaal zo’. Het domweg in de juiste volgorde uitvoeren van een reeks handelingen maakt van een professional een inflexibele robot, die direct op tilt slaat als er iets onverwachts gebeurt.

Het uitgangspunt van deze leerlijn is dat de student de uitvoering kan voorbereiden door het juiste werkmodel bij de casus te kiezen en te verantwoorden waarom hij voor deze aanpak heeft gekozen. Ook achteraf moet een student kunnen beredeneren waar een bepaalde uitkomst uit voort gekomen is, zodat hij een in het vervolg een fout kan voorkomen.

Soms zie je in cursussen een eindeloze reeks van casusjes die steeds op dezelfde manier bewerkt moeten worden, maar daar leert een student maar weinig van. In een cursus is het voldoende om een klein aantal uitdagende casussen te bewerken om zo vanuit de Theorie begrip te krijgen voor het werkmodel. Wie een keer een voorlichtingsgesprek met een diabetespatiënt heeft voorbereid en heeft kunnen beredeneren waarom het zo moet, kan ook een gesprek met een nierpatiënt voorbereiden.

De focus van de beoordeling ligt op het kunnen beredeneren.

Vaardighedenlijn: oefenen in een training
Op deze leerlijn horen opdrachten thuis waarmee vaardigheden geoefend kunnen worden. Dat kunnen motorische vaardigheden zijn zoals het juist hanteren van de bloeddrukmeter of het geven van een injectie, maar ook bijvoorbeeld gespreks- of schrijfvaardigheden. De nadruk ligt hier minder op het beredeneren van het werkmodel en voornamelijk op de uitvoering. Handelingen hebben in een training de kans om ingesleten te raken. Hier is het essentieel dat de docent goed demonstreert en corrigeert. Om bepaalde praktische vaardigheden goed te leren moet je nu eenmaal heel vaak de leercyclus doorlopen en het steeds een volgende keer wat beter doen.

Studieloopbaanplanning
De studieloopbaanplanningslijn (SLP) moet een goed begeleidingsarrangement voor de planning van de studie- en leerloopbaan bieden. Uit het leren in de andere leerlijnen komen vragen naar boven over bijvoorbeeld de rol van een student in projecten. Als het voorzitten niet goed gaat of het plannen van activiteiten, dan moet dat besproken worden. Ook het kiezen van een stage is een belangrijk onderwerp in deze lijn. Idealiter kan een student binnen zijn opleiding kiezen uit verschillende projecten en cursussen in aansluiting op zijn leerbehoefte. In de praktijk blijkt het moeilijk dit te realiseren.

En hoe maak je nu een leerplan?
Heel simpel gezegd pak je een kwalificatiedossier of een beroepsprofiel, hakt de kerntaken in onderdelen die je als geheel wilt examineren en bepaalt vervolgens op welke leerlijnen je deze taken moet uitzetten zodat studenten ze goed kunnen leren. Je gaat je dus afvragen om welke leerdynamiek zo’n taak vraagt. Sommige taken moeten zowel als een geheel aangeleerd worden omdat er verschillende werkmodellen vanuit verschillende Theorieën bij elkaar moeten komen. En hebben daarnaast nog praktische oefening nodig. Bijvoorbeeld ‘het zelfstandig uitvoeren van tandheelkundige handelingen’ zal zeker in de vaardighedenlijn geoefend moeten worden, maar heeft ook een conceptuele ondergrond nodig.

Bij het opstellen van een leerplan zal een opleidingsmanager samen met een team docenten voor elke taak moeten bepalen met welk soort opdrachten de taak het beste geleerd kan worden. Vervolgens is het aan de docenten om deze opdrachten uit te werken in studiehandleidingen voor projecten, cursussen en trainingen.

Of dit model slaagt, hangt natuurlijk van heel veel voorwaarden af, waarvan de kwaliteit van de docenten de belangrijkste is, maar ik ben ervan overtuigd dat je hiermee goed onderwijs kunt maken.

Wie belangstelling heeft voor een overzicht van de leerlijnen en het soort opdrachten dat daarbij hoort, kan dat bij mij aanvragen.
Ik baseer me in dit artikel op het ontwikkelwerk van de BDF Adviesgroep. Ik heb de afgelopen maanden behoorlijke intensieve coaching gehad van Marjolein Ploegman, die veel meer ervaring heeft met het implementeren van dit model.

Vakmanschap is meesterschap?

Vroeger had je die prachtige bioscoopreclames van Grolsch waarin stoere mannen blond schuimend bier brouwden. Er was ook iets met grote boten over woelige baren, of was dat Van Nelle? Het waren in elkaar geval duidelijk ondernemers die hun vak verstonden. Tenminste, dat denk ik. Zo'n brouwer of schipper doet dat natuurlijk voor zichzelf, die heeft geen baas.

Ik ken inmiddels vele ondernemers die de zelfstandigheid ingedoken zijn vanuit hun meesterlijke vakmanschap. Ze willen datgene doen waar ze goed in zijn, zonder de begrenzingen die een dienstverband en een management hen oplegt. Vrijheid blijheid. Doorgaan tot je helemaal tevreden bent over je product, desnoods voor veel meer uren dan je betaald krijgt, maar dan kan je tenminste je vakmanschap ontwikkelen.

Het valt me op hoeveel mannen en vrouwen om die reden zelfstandig worden; binnen het bedrijf waar ze werken kunnen of mogen ze niet meer doen waar ze goed in zijn, maar worden ze in een rol gedwongen die hen niet past. In de uitgeverij zie je bijvoorbeeld dat zeer goede redacteuren van alles moeten gaan regelen en niet meer aan een tekst kunnen werken. Dat werk moeten ze uitbesteden aan freelancers. Al twee vriendinnen zijn voor zichzelf begonnen omdat ze het werk willen doen wat ze aan een ander moesten geven.

Het verlangen om je vakmanschap zelf te kunnen sturen en kwaliteit te kunnen leveren, is dus een belangrijke drijfveer voor het starten als ondernemer. Daar zit ook wel een keerzijde aan. Voor goed redactiewerk bijvoorbeeld, wordt belachelijk weinig betaald, soms niet meer dan 25 euro per uur. Bedrijven die dit werk uitbesteden profiteren van de drive van freelancers. Ze kiezen er toch zelf voor, ze hoeven dit werk niet aan te nemen, kunnen de opdrachtgevers natuurlijk makkelijk zeggen. Je kunt je afvragen of dit van de kant van de freelancer gezond ondernemerschap is. Want hoe kom je van 25 euro per uur weer op een normaal inkomensniveau? Hoeveel uur moet je dan wel niet gaan draaien? Of je moet daarnaast klanten gaan zoeken die wel geld voor hun waar willen betalen.

Vakmanschap gedragen door ondernemerschap
Over dit soort zaken wordt op het forum van Lancelots, een site voor en door freelancers, veel gediscussieerd. Aan vragen over ondernemerschap wilden we graag wat meer diepte geven. Daarom hebben we Lancelots Academy ontwikkeld. 'We' zijn René Pijlman, de eigenaar van Lancelots, en ik. Daarnaast heeft Lykle de Vries, (Level5)de coach van één van de trainingen, een belangrijke bijdrage geleverd.

Lykle is mede-bedenker van het lange en intensieve programma voor starters: Samen starten als freelancer. In de loop van acht maanden, met elke maand een trainingsbijeenkomst, leer je alle ondernemersvaardigheden en bouw je aan het gereedschap dat je nodig hebt om succesvol te zijn (website, een goed profiel, een netwerk, een goed geregelde administratie, etc). We kijken daarbij ook 'in' de freelancer; wat wil je eigenlijk en waarom wil je dat? Wat heb je nu eigenlijk te verkopen? Zo bouwen we aan het zelfvertrouwen en de assertiviteit van freelancers. Na die acht maanden durven ze een goed uurtarief voor hun vakmanschap te vragen...en krijgen ze het ook.

Niet alleen starters hebben baat bij een investering in hun ondernemerschap. Ook mensen die al wat langer bezig zijn kunnen binnen een trainingssetting hun acquisitie verbeteren, zich beter leren profileren of hun offertes eens aanpakken. Als je bedrijf al een paar jaar loopt en je bent 'lekker bezig' kun je blind worden voor de kansen die je laat liggen.

Gaat het te goed?
Gek genoeg loopt het niet zo hard met de inschrijvingen. Natuurlijk vind ik dat gek, want ik ben overtuigd van het nut van het verbeteren van je ondernemerschap. Ik heb zelf die trainingen bedacht! Kennelijk moeten zelfstandigen een heel hoge drempel over om  een paar honderd euro in zichzelf te investeren. Of ze zijn gewoon stronteigenwijs en denken dat ze het al fantastisch doen. Of ze zijn doemdenkers en gaan ervan uit dat ze toch nooit interessantere of beter betalende klanten kunnen krijgen. Of het gaat gewoon 'te' goed met de economie. Iedereen is aan het werk en niemand heeft tijd om iets bij te leren.

Ik denk dat je meer ruimte kunt creëren voor meesterschap als je een sterkere ondernemer wordt. Als je je vakmanschap goed kan omschrijven, de klanten kan vinden die dat waarderen, je netwerk daarvoor kunt inzetten, een goede prijs en goede condities in je offertes kan bedingen en een koers hebt uitgezet voor de toekomst, word je gelukkiger!

Is van folio naar digitaal een oplossing voor het lerarentekort?

Laatst kreeg ik een opiniestuk van Frank Kalshoven uit de Volkskrant toe gemaild (René, bedankt!) waarin hij beweert dat de overheid het geld voor het oplossen van het lerarentekort beter kan investeren in e-learning.

Dit artikel riep heel veel vragen bij me op. Ik ben bang dat Frank Kalshoven weinig inzicht heeft in de kosten van e-learning. Hij zegt dat kapitaal en technologie arbeid zouden kunnen vervangen, als er meer e-learning ontwikkeld wordt. Het maakt hem niet uit wie die e-learning gaat maken: "Als het maar gebeurt". Hij begrijpt dus dat daar mensuren in moeten gaan zitten.

Met kapitaal kun je natuurlijk arbeid en technologie kopen. En inderdaad de scholen mogen straks zelf bepalen wat ze met hun geld doen. Ze kunnen dus besluiten docenten aan te nemen die de pensionado's die van hun rust gaan genieten, kunnen vervangen. Of, ze kunnen e-learning kopen. De techniek hoeft niet zo duur te zijn. Dat kan met een open source Elektronische Leer Omgeving. Wie daar iets over wil lezen kan een artikel daarover downloaden. Download KiezenvoorOpensource.pdf . Maar dan heb je alleen nog maar een doos met een aantal knoppen eraan. Je moet weten hoe die knoppen werken. En, die doos moet vol met mooie digitale leermiddelen. De uitgevers willen die best wel bieden, maar dan moeten de docenten kunnen bedenken wat ze dan willen hebben en de school moet bedenken hoeveel ze daarvoor willen betalen. Een school moet een 'make or buy'-beslissing nemen. Daar is kennis en beleid voor nodig en dat kost tijd, en dus arbeid.

Als een school besluit zelf leerobjecten te gaan maken dan kost dat ook arbeid. Een uitgever kan daarover meepraten. Het is niet voor niets dat Wolters-Kluwer haar educatieve uitgeverij Wolters-Noordhoff verkoopt. Het is heel erg duur om goede leermiddelen te maken en op dit moment is het voor een uitgever gewoon onzeker of die investeringen terugkomen.

Voor sectoren in het onderwijs met weinig studenten of voor zogenaamde kleine vakken, komen de uitgevers al helemaal niet in beweging, dus dan zal een school (docenten dus!) het zelf moeten ontwikkelen. Wie een indruk wil krijgen van de hoeveelheid werk die daarmee gemoeid gaat, kan mijn laatste artikel voor InCT downloaden.

Hoeft een docent niets meer te doen als er leerobjecten in een ELO staan? 

Onderwijs is interactie en niet alleen met een pc. Natuurlijk kan een deel van het leren online plaatsvinden. Leerlingen kunnen bronnen bestuderen, educatieve spelletjes doen, oefeningen maken met automatische feedback om vaardigheden in te slijpen, maar echte kennis moet samen geconstrueerd worden. Leerlingen moeten met elkaar praten over leerstof en dat kan prima in een forum, maar zeker bij kinderen die zichzelf slecht kunnen sturen en heel makkelijk afgeleid raken, moet er een docent in de buurt zijn, die de richting blijft aangeven. De docent moet nadenken over wat er door wie geleerd moet worden, en daar moet dat online leerarrangement (een menuutje met leeractiviteiten) bij passen.

En wat ik ten slotte heel belangrijk vind: leerlingen/studenten mogen niet het idee hebben dat hun uitwerkingen van taken in een echoput verdwijnen. Zeker in het nieuwe leren moeten studenten beroepsrelevante producten opleveren (een inrichtingsplan voor een kinderdagverblijf, een protocol voor de assistentie bij een wortelkanaalbehandeling, een functioneel ontwerp voor een online samenwerkingstool) en dat moet door een docent becommentarieerd worden. Dan kan die student dat best helemaal binnen de ELO met zijn medestucenten in elkaar genutseld hebben, van mijn part vanaf zijn vakantie-adres in Thailand, maar dan nog moet een docent ARBEID steken in de beoordeling.

Kan e-learning dan helemaal geen arbeid sparen?

Natuurlijk wel. Een ELO is bijvoorbeeld heel erg handig om het onderwijs goed te organiseren. Het is lesrooster, syllabus, cijferadministratie, docentenpostvakje, toetsenbank en personeelskantine ineen... als je het goed gebruikt. Docenten maken heel veel goed lesmateriaal. Laat al die leraren die straks met pensioen gaan niet los, voordat ze hun mooie spullen netjes in de database van een ELO gezet hebben, gemetadateerd en wel. Een deel van hen zal dan de smaak te pakken krijgen en méér willen maken voor hun collega's. Ik denk dat veel leraren graag met pensioen willen omdat de interactie met leerlingen hen te heftig wordt. Ontspannen achter de pc rommelen met plaatjes, opdrachten en tekstjes kunnen ze nog jaren volhouden! Laat de overheid geld steken in het bijscholen én betalen van pensionado's om e-learning te ontwikkelen!